Kościół, który chce rozmawiać ze światem, musi najpierw zdecydować, z jakiej pozycji chce tę rozmowę prowadzić. Nie może zamknąć się na prawdę i dobro obecne poza jego widzialnymi granicami, jednocześnie zaś nie może zatrzeć własnej tożsamości, bezkrytycznie przyjmując współczesną kulturę za ostateczną miarę własnego przesłania. W epoce soborowej podjęto próbę zmierzenia się z tym problemem – czy i jak udało się wówczas określić miejsce Kościoła pomiędzy tymi dwiema skrajnościami?
W swoich cotygodniowych katechezach poświęconych Soborowi Watykańskiemu II papież Leon omawia obecnie Gaudium et spes, jeden z bardziej kontrowersyjnych dokumentów soborowych. Krytycy zarzucali, że poprzez rewizję wcześniejszych potępień nowoczesności Kościół katolicki ugiął kolana przed światem.
Istotnie, Gaudium et spes modyfikuje niektóre dziewiętnastowieczne ujęcia doktrynalne. Zmiana ta jest na tyle znacząca, że Joseph Ratzinger stwierdził słynnie, iż dokument ten jest niczym innym jak „rewizją Syllabusa Piusa IX, swego rodzaju kontr-Syllabusem”.
Syllabus błędów, dołączony do encykliki Quanta cura z 1864 roku, miał na celu zdystansowanie Kościoła wobec liberalnej nowoczesności. Dla niektórych dokument ten był jednak źródłem zakłopotania. John Henry Newman stwierdził, że Syllabus był „niczym więcej jak zestawieniem pewnych błędów dokonanym przez anonimowego autora”. Newman chciał w ten sposób jasno wskazać, że Syllabus nie wykluczał lojalności katolików wobec współczesnych państw demokratycznych.
Między Syllabusem a Gaudium et spes
Określanie Gaudium et spes mianem „kontr-Syllabusa” stanowi wyraźny przykład nieciągłości pomiędzy Soborem Watykańskim II a pewnymi elementami wcześniejszej tradycji. Jest to również przykład swego rodzaju „maskowania”, które miało miejsce podczas Soboru: niekiedy nieciągłości pomiędzy wielkim soborem a wcześniejszym zwyczajnym nauczaniem nie były ujawniane. W tym przypadku nieciągłość ta miała jednak niewielkie znaczenie teologiczne.
Jak trafnie zauważył Newman, Syllabus był zbiorem stwierdzeń zaczerpniętych z różnych dokumentów – i przytaczanych całkowicie poza kontekstem. Z pewnością nie miał rangi poważnego nauczania doktrynalnego.
Podczas gdy Syllabus miał na celu zdystansowanie Kościoła od przepychu liberalnej nowoczesności, Gaudium et spes pragnęło podkreślić podobieństwo między Kościołem a obecnym we współczesnym społeczeństwie dążeniem do prawdy i sprawiedliwości.
Odrzucając retorykę nieprzejednanej wrogości, dokument posługuje się językiem współpracy i dialogu. Jego język braterstwa opiera się na soborowym nacisku na rozumowanie analogiczne, a także na milczącym rozróżnieniu między analogatem pierwszorzędnym, którym jest katolicyzm, a analogatami drugorzędnymi. W tym ujęciu Kościół katolicki posiada pełnię Bożego Objawienia. Inni uczestniczą w tej pełni w różnym stopniu.
Takie ujęcie pozwalało Soborowi podkreślać podobieństwo katolicyzmu do innych Kościołów chrześcijańskich, innych religii – przede wszystkim judaizmu – a także do społeczeństwa jako takiego. Ci spośród nich, którzy ze szczerym sercem poszukują prawdy, pozostają w sposób formalny i wewnętrzny związani z wiarą chrześcijańską. Poprzez swoje pragnienie prawdy i sprawiedliwości uczestniczą oni w „doskonałościach” obecnych w pełni w katolicyzmie.
Jak zauważył Yves Congar, wybitny ekspert soborowy, choć odwołania do Tomasza z Akwinu nie są na Soborze Watykańskim II liczne, jego myśl przenika dokumenty soborowe. Jestem przekonany, że Congar miał na myśli analogicznego i partycypacyjnego ducha, który przenika nauczanie soborowe.
II wojna światowa, Holokaust oraz narastająca zimna wojna między Związkiem Sowieckim a Stanami Zjednoczonymi doprowadziły ojców soborowych do wniosku, że akcent Soboru powinien zostać położony na to, co łączy ludzi, a nie na to, co ich dzieli.
Jak mówi Gaudium et spes: „Wszystko, co powiedzieliśmy o godności osoby ludzkiej, o wspólnocie ludzi, o głębokim znaczeniu aktywności ludzkiej, stanowi fundament stosunku między Kościołem i światem, a także bazę do ich wzajemnego dialogu”. Budowanie lepszego świata było celem wielu instytucji i osób – a Kościół katolicki mógł prowadzić dialog z nimi wszystkimi.
Kościół, komunizm i wspólne człowieczeństwo
Przykładem tego jest sposób, w jaki Sobór Watykański II odniósł się do komunizmu. Około czterystu biskupów zwróciło się do Komisji Teologicznej z postulatem potępienia ateizmu i komunizmu. Propozycja ta była omawiana z Pawłem VI, który stwierdził: „Takie potępienie byłoby nieduszpasterskie i byłoby złą polityką. […] Ludzie, niezależnie od tego, czy są ateistami, czy komunistami, powinni wiedzieć, że Kościół ich kocha i troszczy się o nich”. Jak Congar miał później napisać w swoim dzienniku: „Papież i Sobór opowiedzieli się za postawą duszpasterską, ukierunkowaną na troskę o ludzi i próbę ich uzdrowienia”.
W swoich najnowszych katechezach Leon nie wspomina o żadnej nieciągłości między Gaudium et spes a Syllabusem. Podkreśla raczej nasze wspólne człowieczeństwo, które jest również udziałem samego Chrystusa. To wspólne człowieczeństwo zostało w znamienny sposób wyrażone już w pierwszych słowach dokumentu: „Radość i nadzieja, smutek i trwoga ludzi współczesnych, zwłaszcza ubogich i wszystkich cierpiących, są też radością i nadzieją, smutkiem i trwogą uczniów Chrystusowych”.
Gaudium et spes dążyło do przemyślenia na nowo relacji między Kościołem a otaczającą go kulturą. Nie chodziło o umocnienie granic katolicyzmu poprzez potępianie wszystkiego, co znajduje się na zewnątrz, jako przesiąkniętego błędem. Chodziło o odkrywanie istotnych więzi łączących ludzi, nawet jeśli pochodzą oni z bardzo różnych środowisk i wyznają bardzo różne przekonania.
Zrozumiałe jest zatem, że najnowsza encyklika Leona, Magnifica humanitas, która podkreśla fundamentalne znaczenie godności ludzkiej, traktuje Gaudium et spes jako ważnego poprzednika.
Od samego początku Leon rozbraja jeden z głównych zarzutów kierowanych przeciwko Gaudium et spes: że dokument ten jest naiwnie optymistyczny zarówno w kwestii ludzkiej natury, jak i kultury jako takiej. Młody Joseph Ratzinger uważał, że dokument jest nadmiernie optymistyczny w kwestii ludzkiego postępu, a w pewnym momencie określił niektóre jego aspekty mianem „wręcz pelagiańskich”.
Ratzinger zawsze miał mieszane odczucia wobec Gaudium et spes, choć na dwa tygodnie przed swoją rezygnacją z urzędu papieskiego w 2013 roku dwukrotnie nazwał ten dokument „wielkim”. Z biegiem lat Benedykt prawdopodobnie pozostawał pod wpływem Jana Pawła II, który niezmiennie był głęboko przekonany o pierwszorzędnym znaczeniu nauczania tego dokumentu.
W swoich katechezach Leon powtarza jeden z ulubionych fragmentów Jana Pawła II: Jezus Chrystus „w pełni objawia człowieka samemu człowiekowi i ukazuje mu jego najwyższe powołanie”. Świadomy tradycyjnej krytyki Leon podkreśla, że Gaudium et spes nie zaleca „naiwnego optymizmu, lecz raczej odnowioną wierność Tajemnicy Chrystusa”.
Znaki czasu i krytyka świata w świetle Ewangelii
Leon przywołuje również inny kontrowersyjny fragment, który stwierdza, że Kościół ma „obowiązek badać znaki czasu i wyjaśniać je w świetle Ewangelii”.
W bezpośrednim okresie posoborowym wyrażenie „znaki czasu” często przywoływano, aby argumentować, że chrześcijanie powinni być wrażliwi na zmiany zachodzące w kulturze – i odpowiadać na nie stosownymi zmianami. W niektórych interpretacjach otaczająca kultura była przedstawiana jako norma wyznaczająca kierunek nauczania Kościoła. Historia tego wyrażenia pokazuje jednak, że była to poważna błędna interpretacja.
W trakcie Soboru Watykańskiego II projekty dokumentów były przekazywane obecnym na Soborze wybitnym obserwatorom protestanckim i prawosławnym. Proszono ich o komentarze, a następnie przekazywano je autorom poszczególnych tekstów. Wśród obserwatorów znajdował się Lukas Vischer, szwajcarski teolog reformowany, który był wyznaczonym delegatem Światowej Rady Kościołów.
Vischer krytykował wyrażenie „znaki czasu”, pojawiające się wielokrotnie we wczesnych projektach Gaudium et spes. Czy rzeczywiście zadaniem Kościoła było odpowiadanie na znaki czasu? Przeciwnie, argumentował Vischer, potrzebna była krytyka czasów dokonywana przez Ewangelię.
Uwzględniając uwagi Vischera, Sobór użył terminu signa temporum tylko raz w całym dokumencie. I nawet wtedy dodano słowo perscrutandi („badać”, „wnikliwie rozeznawać”), wskazując na potrzebę rozeznawania przez Kościół tego, co świat głosi i czego się domaga, w świetle Ewangelii. Zmiana ta musiała ucieszyć wybitnego teologa Henri de Lubaca, którego soborowe notatniki wyrażają obawę, że katolickie „otwarcie na świat” oraz pragnienie wspólnego działania z niewierzącymi może prowadzić do dewaluacji chrześcijańskiej liturgii i doktryny.
Wystąpienia papieża Leona nie pozostawiają jednak miejsca na taką marginalizację chrześcijańskiej tradycji. Przeciwnie, koncentruje się on na fundamentalnym przesłaniu Gaudium et spes: Kościół jest powołany do angażowania się we współczesny świat poprzez dawanie świadectwa Jezusowi Chrystusowi, obronę godności ludzkiej, przyczynianie się do autentycznego rozwoju człowieka oraz troskę o ubogich i marginalizowanych.
W Gaudium et spes Leon stanowczo podkreśla przyrodzoną godność każdego człowieka stworzonego na obraz Boga. Nie wyraża żadnych zastrzeżeń wobec tego dokumentu, które podnosili niektórzy ojcowie soborowi i teologowie i które wciąż pojawiają się w dzisiejszej krytyce. Przeciwnie, Leon zdaje się należeć do szkoły Jana Pawła II. Dla Leona Gaudium et spes zawiera bogatą myśl teologiczną, a jako taka nadal ma wiele do nauczenia zarówno Kościoła, jak i świata.
Tekst został pierwotnie opublikowany 1 października 2026 roku na portalu First Things pod tytułem Vatican II Didn’t Kneel to Modernity. Tłumaczenie i nagłówki: Mateusz Dadura z redakcji Tertio.