Kiedy milczenie mówi więcej niż słowa? [XXII Ogólnopolski Konkurs Papieski]

Tekst powstał w ramach XXII Ogólnopolskiego Konkursu Papieskiego dla uczniów szkół średnich. Publikujemy go w ramach cyklu prezentującego perspektywy młodych osób. Hasło tej edycji brzmiało „Słowa robią różnicę”. Uczestnicy pisali o odpowiedzialności za słowa, znaczeniu dialogu, etyce komunikacji oraz roli słowa w głoszeniu prawdy. Temat poniższego eseju: „Milczenie też jest słowem – o odpowiedzialności za to, co mówimy i czego nie mówimy”.

„Najgłośniej przemawia czasem milczenie.”¹ Te słowa dobrze oddają prawdę, którą łatwo przeoczyć w świecie, gdzie często liczy się przede wszystkim głośne wyrażanie własnego zdania. Powszechnie uważa się, że to osoby mówiące najwięcej mają największy wpływ, a milczenie bywa traktowane jako brak odwagi lub obojętność. Tymczasem refleksja obecna w nauczaniu Jana Pawła II oraz doświadczenie codzienne pokazują, że milczenie może być bardzo ważnym komunikatem. Może ono stanowić dojrzałą formę obecności, czyli świadomy wybór, który niesie ze sobą odpowiedzialność za to, co mówimy i czego nie mówimy. Jednocześnie bywa też barierą, którą musimy pokonywać, aby nie pozwolić na zło i nie stać się biernymi, wobec tego, co niewłaściwe. Właśnie dlatego milczenie nie jest brakiem słów, lecz formą wypowiedzi, która wymaga świadomości i wewnętrznej dojrzałości.

Niezwykle poruszający jest fragment tekstu „Milczenie wymowniejsze od słów”, opisujący historię siostry Emilii, która od połowy 2002 roku nie mogła już mówić i poruszała się na wózku inwalidzkim. Kiedy przywieziono ją do krakowskiej kurii na spotkanie z Janem Pawłem II, nie wypowiedziała ani jednego słowa. A jednak Papież, człowiek, który przemawiał do tłumów i poruszał ludzkie serca słowem, napisał do niej krótkie, ale jednocześnie niezwykle głębokie zdanie: „Milczenie jest nieraz wymowniejsze od słów.”² W tej sytuacji milczenie siostry Emilii staje się nie brakiem głosu, lecz pełną obecnością i wewnętrzną siłą. Czasem największym znakiem człowieczeństwa jest po prostu bycie obok, z całym sercem otwartym na drugiego człowieka.

Milczenie nie zawsze jest czymś dobrym, ponieważ w niektórych sytuacjach może oznaczać brak reakcji na zło. Gdy człowiek widzi niesprawiedliwość lub złe zachowania i nie zabiera głosu, jego milczenie może zostać odebrane jako zgoda lub obojętność. W ten sposób cisza przestaje być wyrazem dojrzałości. Staje się zagrożeniem, ponieważ pozwala istnieć złu. Tak rozumiane milczenie, papież ukazuje w swojej encyklice „Veritatis Splendor” w której podkreśla, że człowiek jest istotą wolną i sam podejmuje decyzje moralne. Oznacza to, że każdy ponosi odpowiedzialność za swoje wybory, zarówno za działanie, jak i jego brak. Człowiek może więc zdecydować, czy sprzeciwi się złu, czy pozostanie bierny. W takiej sytuacji milczenie staje się formą komunikatu oznaczającego zgodę.³

Często wydaje nam się, że tylko głośne mówienie i składanie obietnic świadczy o naszym zaangażowaniu. Tymczasem milczenie bywa o wiele trudniejszą próbą charakteru, bo wymaga od nas opanowania i skupienia. Kiedy milczymy, dajemy sobie przestrzeń na to, aby naprawdę zrozumieć sytuację, w której się znaleźliśmy. Jest to szczególnie ważne w momentach, gdy musimy podjąć trudną decyzję i wziąć za nią pełną odpowiedzialność. Trafnie prezentuje to postać św. Józefa opisana w Adhortacji „Redemptoris Custos” Jana Pawła II. Czytamy tam, że Józef w momencie swojego Zwiastowania nie wypowiedział żadnego słowa, a jedynie uczynił tak, jak mu polecił Anioł Pański.⁴ Ta krótka informacja mówi nam bardzo dużo o jego dojrzałości. Józef nie dyskutował, lecz swoją ciszą potwierdził gotowość do przyjęcia ogromnej odpowiedzialności. Jego milczenie było wyraźnym komunikatem, za którym stały konkretne czyny i opieka nad Maryją. Pokazuje to, że odpowiedzialność za milczenie jest równie ważna jak za wypowiadane słowa. Czasem brak odpowiedzi okazuje się najlepszym wyborem.

Kontynuując tę myśl, warto zauważyć, że to właśnie w takich momentach milczenie staje się najgłośniejszym argumentem. „Zbudziwszy się ze snu, Józef uczynił tak, jak mu polecił anioł Pański: wziął swoją Małżonkę do siebie” (Mt 1, 18-24).⁵ W ten sposób Józef pokazał, że prawdziwa odpowiedzialność nie potrzebuje publicznych zapewnień. Jego cisza była wyborem człowieka, który rozumie, że pewne prawdy są zbyt wielkie na słowa. Pozwala to dostrzec, że powstrzymanie się od mówienia może być świadomą barierą chroniącą świętość i prywatność drugiego człowieka. Ostatecznie postawa Józefa uczy nas, że to nie deklaracje, ale codzienna obecność i gotowość do działania są najważniejszym dowodem naszej dojrzałości.

Milczenie może być ważnym sposobem wyrażania myśli i przeżyć, podobnie jak słowa. Jak podkreśla Jan Paweł II: „Pośród niepokoju i zgiełku panującego w naszym społeczeństwie, koniecznym elementem pedagogii modlitwy jest ukazywanie głębokiego ludzkiego sensu i religijnej wartości milczenia jako atmosfery duchowej nieodzownej do tego, by odczuć obecność Boga i w niej się zanurzyć.”⁶ Słowa te są dziś jeszcze bardziej aktualne. Współczesny świat jest pełen informacji, konfliktów i przede wszystkim ciągłego hałasu, który utrudnia człowiekowi zatrzymanie się i refleksję. Codzienność w takim otoczeniu sprawia, że trudno o chwilę spokoju i oderwanie się od natłoku bodźców. W takim świecie milczenie staje się więc potrzebną przestrzenią, która pozwala człowiekowi odzyskać wewnętrzny spokój i spojrzeć na rzeczywistość z dystansem.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera pojęcie „silentium sacrum”, czyli „święte milczenie”. Człowiek często ucieka od milczenia, ponieważ obawia się spotkania ze swoimi myślami. Brak ciszy często prowadzi do tego, że nie dostrzegamy tego, co najważniejsze. Dlatego “silentium sacrum” staje się nie tylko pomocą w modlitwie, ale także formą obrony przed chaosem i złem obecnym w świecie.⁷

„Głośniej niżli w rozmowach Bóg przemawia w ciszy i kto w sercu ucichnie, zaraz go usłyszy.”⁸ Nasz Narodowy Wieszcz zauważył, że te słowa dobrze pokazują, czym jest milczenie i że nie zawsze oznacza ono pustkę, ale często daje możliwość spotkania z prawdą i drugim człowiekiem. Patrząc na różne sytuacje, widać, że milczenie nie ma jednego znaczenia. Może być obecnością i bliskością. Może też być odpowiedzialnym wyborem i dojrzałą postawą. Czasem jednak staje się obojętnością i brakiem reakcji na zło. Dlatego milczenie nigdy nie jest neutralne. Zawsze coś wyraża i niesie skutki. Jest formą wypowiedzi, która wymaga świadomości i odpowiedzialności. To od człowieka zależy, czy będzie znakiem dobra, czy bierności.

 

Przypisy

¹ T. Gicgier, [w:] Zamyslenie.pl – Aforyzmy i cytaty, (dostęp: 29.04.2026).

² A. Dobrzyński, Milczenie wymowniejsze od słów, Ośrodek Dokumentacji i Studium Pontyfikatu Jana Pawła II, 28.04.2023, https://jp2doc.pl/milczenie-wymowniejsze-od-slow/, (dostęp: 29.04.2026).

³ Jan Paweł II, Encyklika “Veritatis Splendor”, 6.08.1993, nr 27 i 34, dostęp online: https://www.vatican.va/ (dostęp: 29.04.2026).

⁴ Jan Paweł II, Redemptoris Custos. Adhortacja apostolska o św. Józefie, 15.08.1989, nr 4, dostęp online: https://www.vatican.va/ (dostęp: 29.04.2026).

⁵ Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2020.

⁶ Jan Paweł II, Adhortacja apostolska “Pastores dabo vobis”, 25.03.1992, nr 47.

⁷ B. Nadolski, Sacrum silentium, Studia Theologica Varsaviensia 31(2), 1993, s. 200-203.

⁸ Adam Mickiewicz, Nad wodą wielką i czystą, w: tenże, Dzieła, t. 1: Wiersze, oprac. C. Zgorzelski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1993, s. 284.

Bibliografia

1. Dobrzyński A., Milczenie wymowniejsze od słów, Ośrodek Dokumentacji i Studium Pontyfikatu Jana Pawła II, 28.04.2023, https://jp2doc.pl/milczenie-wymowniejsze-od-slow/ [dostęp: 29.04.2026].
2. Gicgier T., [w:] Zamyslenie.pl – Aforyzmy i cytaty.
3. Jan Paweł II, Adhortacja apostolska Pastores dabo vobis, 25.03.1992.
4. Jan Paweł II, Encyklika Veritatis Splendor, 6.08.1993, https://www.vatican.va/ [dostęp: 29.04.2026].
5. Jan Paweł II, Redemptoris Custos. Adhortacja apostolska o św. Józefie, 15.08.1989, https://www.vatican.va/ [dostęp: 29.04.2026].
6. Mickiewicz A., Nad wodą wielką i czystą, w: tenże, Dzieła, t. 1: Wiersze, oprac. C. Zgorzelski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1993, s. 284.
7. Nadolski B., Sacrum silentium, „Studia Theologica Varsaviensia” 31(2), 1993.
8. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2020.