Częsta spowiedź była kiedyś czymś zupełnie normalnym – co miesiąc, co dwa tygodnie, a nawet co tydzień. Jednak wśród katolików formowanych od lat 70. do 90. XX wieku praktyka ta zaczęła zanikać. Dziś wielu katolików przystępuje do spowiedzi dopiero po poważnym moralnym upadku albo wtedy, gdy życie duchowe zaczyna ich przytłaczać.
Ściśle rzecz biorąc, spowiedź jest obowiązkowa jedynie w przypadku grzechów śmiertelnych – i właśnie ten fakt mocno akcentowano po Soborze Watykańskim II zarówno w seminariach, jak i w katechezie. Kilka lat temu znajoma opowiadała mi, że jej proboszcz rzucił wiernym krótko i szorstko: „Nie marnujcie mojego czasu w konfesjonale waszymi drobnymi grzeszkami”. Historycznie jednak wielu katolików regularnie wyznawało również grzechy powszednie. Spowiedź nie była wyłącznie duchowym pogotowiem ratunkowym; była zwyczajnym lekarstwem dla duszy. Co się zmieniło?
Okres posoborowy słusznie próbował odejść od tego, co wielu postrzegało jako bezmyślną „taśmową produkcję” w konfesjonale – jakby sakrament był jedynie duchową myjnią samochodową. Zaczęto mocniej podkreślać pojednanie, nawrócenie, Pismo Święte, duszpasterstwo i osobiste spotkanie z Jezusem Chrystusem. Intencja była zrozumiała: uczynić sakrament bardziej znaczącym, bardziej biblijnym i wyraźniej duszpasterskim.
Równocześnie rosło znaczenie psychologii i nauk społecznych, a optymizm wobec ich możliwości był wszechobecny – także w Kościele i w formacji seminaryjnej. W swojej książce The Triumph of the Therapeutic z 1966 roku Philip Rieff przekonywał, że każda kultura posiada pewien „święty porządek”, który mówi ludziom, czego mają się wyrzec, a co powinni przyjąć.
Rieff zauważył, że porządek religijny coraz bardziej ustępuje miejsca porządkowi terapeutycznemu, którego celem jest poczucie wewnętrznej integralności, autentyczności, emocjonalnego spokoju i „bycia w zgodzie ze sobą”. Ta zmiana niekoniecznie wprost neguje grzech, ale przesuwa środek ciężkości. Spowiedź przestaje być przede wszystkim miejscem przebaczenia i miłosierdzia, a staje się bardziej przestrzenią osobistego spotkania, emocjonalnego „przepracowania”, poradnictwa i psychicznej ulgi.
Potrzeba było też wielu lat po Soborze, by pewne kwestie zostały doprecyzowane. Zrewidowany Kodeks Prawa Kanonicznego ukazał się dopiero w 1983 roku. Katechizm Kościoła Katolickiego – w 1992. Wielu seminarzystów tamtych lat formowano w przekonaniu, że podczas sprawowania sakramentów należy przede wszystkim „tworzyć doświadczenie spotkania” i podtrzymywać zaangażowanie wiernych. Nigdzie nie było to bardziej widoczne – i, moim zdaniem, bardziej obciążające – niż w spowiedzi i celebracji Mszy świętej, gdzie zaczęto odnosić wrażenie, że pełne i czynne uczestnictwo wiernych rodzi się dzięki charyzmie oraz osobowości kapłana (ale to już temat na inną opowieść).
Wkrótce potem tradycyjne konfesjonały zaczęto zastępować „pokojami pojednania”. Spowiedź twarzą w twarz była nie tylko zachęcana, ale miejscami przedstawiana jako bardziej dojrzała i autentyczna forma sakramentu. Kratka konfesjonału zaczęła stopniowo uchodzić za coś przestarzałego, bezosobowego albo wręcz infantylnego. Kiedy odbywałem swoją pierwszą spowiedź na początku lat 80., spowiedź za kratką nie była nawet przedstawiana jako jedna z możliwości – tym bardziej jako coś wartościowego. Jeśli połączyć ten nacisk na spowiedź twarzą w twarz z praktyką ograniczoną – z konieczności – do krótkiego okienka w sobotnie popołudnie albo do spotkań „po umówieniu”, otrzymujemy rzeczywistość praktycznie nieznaną wcześniejszym pokoleniom.
Sam zacząłem spowiadać się za kratką dopiero na drugim roku seminarium, w 1997 roku, i długo byłem przekonany, że w ten sposób tracę coś istotnego z samego „spotkania”. Z czasem jednak zrozumiałem, że kratka nie umniejsza sakramentu. Ona usuwa przeszkody dla działania łaski. Jest pewna wolność i łatwość w szczerym stanięciu przed Bogiem bez konieczności patrzenia na księdza – choć oczywiście pozostaje on niezbędny jako narzędzie działania sakramentu.
Triumf terapeutycznego podejścia nie zlikwidował spowiedzi. Sprawił jednak, że zaczęła ona wydawać się psychologicznie ciężka i emocjonalnie wymagająca – dlatego wielu katolików przestało regularnie z niej korzystać. Większość ludzi jest gotowa krótko i regularnie oskarżać się ze swoich grzechów. Znacznie mniej osób chce co kilka tygodni prowadzić długą, osobistą rozmowę z człowiekiem, który nie jest ani terapeutą, ani bliskim przyjacielem.
Psychologia bez wątpienia przynosi wiele dobra; sam wiele jej zawdzięczam. Potrafi rzucić światło na traumę, uzależnienia, systemy rodzinne, emocjonalne zranienia czy utrwalone schematy zachowań. Ale księża nie są terapeutami. Kilka kursów duszpasterskich w seminarium, opartych na uproszczonej albo spopularyzowanej psychologii, nie czyni z nich psychoterapeutów. Kapłani nie powinni też czuć się zobowiązani do nieustannego „wkładania własnej osobowości” w sakrament ani do budowania psychologicznego zaangażowania w konfesjonale.
Obrzędy pokuty polecają spowiednikowi udzielić penitentowi „stosownej rady”, pomóc mu dobrze się wyspowiadać, zachęcić do skruchy i pomóc zrozumieć Boże miłosierdzie. Co ciekawe jednak, sam rytuał dodaje, że należy to czynić jedynie „jeśli zachodzi potrzeba” (si opus est). Oczywiście bywają sytuacje, gdy jest to konieczne – zwłaszcza w przypadku ciężkich grzechów, które w naszych czasach stały się głęboko zakorzenionym nawykiem.
W Dominican House of Studies (Dominikański Dom Studiów w Waszyngtonie) podkreślamy naszym współbraciom przygotowującym się do święceń:
„Spowiedź to nie kierownictwo duchowe. To nie terapia. Nie naprawicie ludzi w konfesjonale”.
Potrzebna jest pewna sakramentalna powściągliwość: anonimowość, skromność, zwięzłość, obiektywna struktura, powściągliwe zadawanie pytań, proste pokuty możliwe do łatwego wykonania oraz wolność od nadmiernej samoświadomości – zarówno po stronie księdza, jak i penitenta.
Katolicy nie powinni potrzebować kryzysu, duchowego alarmu ani wielkiego życiowego problemu, żeby szukać miłosierdzia. Częsta spowiedź staje się znów możliwa wtedy, gdy pozwala się temu sakramentowi po prostu być tym, czym Chrystus dał go Kościołowi: zwyczajnym, dostępnym, sakramentalnym miłosierdziem.
Tekst został pierwotnie opublikowany 20 maja 2026 roku na portalu First Things pod tytułem Confession Isn’t Therapy. Tłumaczenie: Mateusz Dadura z redakcji Tertio.
