Pogarda wobec nowoczesności stała się dziś dobrze znaną postawą wśród intelektualistów, kaznodziejów i krytyków kultury. Współczesny indywidualizm obwinia się o narcyzm i rozkład moralny. Charles Taylor nadaje tym krytykom nazwę: knockers – „narzekacze”. Choć Taylor uważnie wysłuchuje ich zarzutów, nie zgadza się z ich wnioskami. Przyznaje, że nowoczesny indywidualizm rzeczywiście wytworzył pewne zniekształcenia, ale zaprzecza, jakoby sam nacisk nowoczesności na „ja” był z tego powodu błędem.
Taylor podkreśla, że takie wartości nowoczesności jak indywidualizm czy autentyczność wyrastają z głębokich źródeł moralnych. Z tego powodu nie można ich po prostu odrzucić. Zadanie, jak twierdzi Taylor, polega nie na porzuceniu tych ideałów, lecz na odzyskaniu ich moralnego rdzenia i właściwym ich ukierunkowaniu.
Autentyczność w filozofii Charlesa Taylora
Autentyczność, w ujęciu Taylora, jest wymagającym ideałem moralnym. Zakłada ona, że każda osoba posiada swój własny sposób bycia człowiekiem oraz że ta indywidualność przeżywana jest jako swoiste powołanie. Tym, co szczególnie wyróżnia naszą epokę, nie jest jedynie to, że ludzie cenią autoekspresję, lecz że czują się zobowiązani, by stać się swoim prawdziwym „ja” — nawet za cenę ryzyka i poświęcenia. Taylor uważa to poczucie powołania za autentyczne osiągnięcie moralne. W kulturze kuszonej nihilizmem i poczuciem bezsensu autentyczność oferuje pewną formę moralnej powagi, a nawet heroizmu, w odpowiedzi na własne, niepowtarzalne powołanie.
Taylor umieszcza narodziny ideału autentyczności w historycznym rozwoju nowoczesnego rozumienia „ja”. Kartezjusz podkreślał zwrot ku wnętrzu myślącego podmiotu. Jednak to dopiero tradycja romantyczna sformułowała wizję podmiotu naznaczonego głębią wewnętrzną i ekspresyjną indywidualnością. Nowoczesny ideał autentyczności wyrasta właśnie z tej ewolucji samorozumienia. Zamiast go potępiać, Taylor próbuje go odzyskać i zrehabilitować.
To odzyskanie opiera się na dwóch filarach. Autentyczność wymaga, po pierwsze, uważności wobec własnej wewnętrznej głębi, a po drugie — ukierunkowania na coś, co przekracza jednostkę. Nie realizujemy siebie w izolacji, lecz żyjąc dla tego, co Taylor nazywa „horyzontami znaczenia” — zobowiązań takich jak rodzina, powołanie, ojczyzna czy różnego rodzaju sprawy i idee, które nadają naszym życiom wagę i kierunek.
Karol Wojtyła i dar z siebie: czy autentyczność wymaga przekroczenia egoizmu?
W tym miejscu jednak pojawia się pewna słabość jego ujęcia. Horyzonty znaczenia, które mają ukierunkowywać autentyczność, pozostają w dużej mierze otwarte. Choć często są szlachetne, brakuje im wewnętrznego kryterium bezinteresowności. Weźmy na przykład działalność na rzecz dostępnych cenowo mieszkań dla rodzin o niskich dochodach. Może ona być podejmowana przede wszystkim jako środek osobistego spełnienia. W takich przypadkach kroki podejmowane dla tej sprawy mogą stać się jedynie narzędziem własnej samorealizacji. Nawet altruistyczne zaangażowanie może wówczas przekształcić się w wyrafinowaną formę egocentryzmu. Bez zasady, która by temu zapobiegała, koncepcja autentyczności Taylora pozostaje narażona na ten sam indywidualizm, któremu próbuje się przeciwstawić.
W tym momencie do rozmowy wkracza inny filozof — ktoś, kto podziela wiele obaw Taylora, lecz oferuje mocniejsze zabezpieczenie przed samozwrotnością. Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II, rozwija filozoficzną antropologię, która w zaskakujący sposób jest paralelna do myśli Taylora, a ostatecznie ją dopełnia.
Taylor i Wojtyła podzielają trzy fundamentalne przekonania. Po pierwsze, obaj traktują ludzką podmiotowość poważnie, nie rezygnując przy tym z realizmu moralnego; dla nich podmiotowość nie oznacza subiektywizmu. Po drugie, obaj sprzeciwiają się redukcjonistycznym ujęciom osoby i sięgają do filozofii kontynentalnej, aby temu przeciwdziałać. Taylor korzysta z hermeneutyki, by pokazać, jak samorozumienie kształtuje tożsamość, natomiast Wojtyła posługuje się fenomenologią, analizując przeżycie moralne. Po trzecie, obaj formułują wizję autentyczności, która podkreśla niepowtarzalność osoby oraz jej wewnętrzną głębię.
Mimo tych wspólnych założeń Wojtyła przedstawia bardziej kompletną koncepcję autentyczności, ponieważ wiąże ją z wewnętrznie bezinteresownym kryterium: darem z siebie. Podobnie jak Taylor, Wojtyła uważa, że każda osoba posiada niepowtarzalny sposób bycia człowiekiem, który musi zostać zrealizowany. I podobnie jak Taylor, rozumie autentyczność jako wierność zarówno własnemu wewnętrznemu źródłu, jak i wymaganiom płynącym spoza jednostki. Jednak tam, gdzie Taylor pozostawia treść tych wymagań w dużej mierze otwartą, Wojtyła określa ją zdecydowanie. Autentyczność — według Wojtyły — spełnia się ostatecznie tylko w szczerym darze z siebie dla innych.
Twierdzenie to ukazuje relacyjną naturę osoby ludzkiej. Dla Wojtyły dążenie do moralnej doskonałości nie jest celem samym w sobie; jest ono ukierunkowane na komunię z innymi. Nie odnajdujemy siebie poprzez doskonalenie się w izolacji, lecz poprzez stawanie się osobami zdolnymi oddać siebie w miłości — miłości, która ubogaca i udoskonala nasze istnienie. Dar z siebie chroni autentyczność przed degeneracją w samozajęcie, ponieważ zakorzenia spełnienie w komunii. Bez takiego horyzontu autentyczność Taylora pozostaje narażona na nadmierną autoreferencyjność. Wojtyła natomiast pokazuje, że pełnia ludzkiego rozkwitu urzeczywistnia się właśnie w akcie daru z siebie.
Godność osoby i sens autentyczności w nowoczesności
Choć Wojtyła oferuje bardziej solidne podstawy dla autentyczności niż Taylor, obaj myśliciele ostatecznie stoją razem przeciwko „narzekaczom”. Obaj afirmują nowoczesne odkrycie podmiotowości, jednocześnie sprzeciwiając się jego zniekształceniom. Ich próba właściwego ukierunkowania autentyczności odsłania głęboką prawdę: że każda osoba posiada niepowtarzalną głębię i powołanie do samospełnienia.
Odrzucenie nowoczesnego indywidualizmu w całości — czego domagają się „narzekacze” — grozi przeoczeniem tego osiągnięcia. Dla Taylora brak odpowiedzi na własne powołanie oznacza porażkę ludzkiego spełnienia. Dla Wojtyły jest to porażka w staniu się osobą samostanowiącą, zdolną do ofiarowania siebie.
Z pism św. Johna Henry’ego Newmana przypomina nam się, że Bóg prowadzi nas nawet „pośród otaczającej nas ciemności”. Taylor i Wojtyła podzielają tę ufność. Dostrzegają oni, że moralna trajektoria Zachodu nie została porzucona, nawet jeśli jej zniekształcenia mogą rodzić rozpacz. Zamiast „krytykować nowoczesność”, starają się odzyskać jej najgłębszą intuicję: niezbywalną godność osoby.
Wojtyła nazywa ten sposób widzenia niepowtarzalności każdej osoby „personalistycznym spojrzeniem” — spojrzeniem, które, jak podkreśla, zawdzięczamy nowoczesnemu naciskowi na podmiot. Stworzony na obraz Boga (imago Dei) każdy człowiek niesie w sobie niepowtarzalne i jedyne w swoim rodzaju odbicie Boga. C. S. Lewis zauważył kiedyś, że gdybyśmy naprawdę zobaczyli siebie nawzajem takimi, jakimi jesteśmy, bylibyśmy skłonni oddać sobie cześć. Filozofia Wojtyły wzywa właśnie do takiej czci i szacunku. I to właśnie dlatego, że nowoczesność nauczyła nas poważnie traktować „ja”, możemy dziś pełniej niż kiedykolwiek dostrzec głęboką wyjątkowość każdej osoby ludzkiej.
Tekst został pierwotnie opublikowany 10 marca 2026 roku na portalu First Things pod tytułem Retrieving the Modern Self. Tłumaczenie redakcji Tertio.
